In 2021 won Flow Mentale Training met de methode Sport in Perspectief® voor de tweede keer de Nationale Sportinnovator Prijs: ‘Toekomstige sportaanbieders’. Dit sluit prachtig aan bij het thema van de NEVOBO Volleybalcongres: ‘De vereniging van morgen’.
Het team van Flow (met Daniëlle, Marc, Novy, Jacco en Steef) liet samen met topvolleybalster Laura Dijkema ruim 50 bestuurders, trainers en vrijwilligers kennis maken met mentale training. Door middel van praktische oefenvormen hebben de deelnemers ervaren hoe zij de bouwstenen GAS en REM, Zelfvertrouwen en Communicatie zelf kunnen trainen bij hun eigen club.
“Check als volleybaltrainer altijd even 1-op-1 bij de speelsters in: ‘Hoe gaat het echt met je…’.”
– Laura Dijkema, Topvolleybalster
“Kleine acties om elkaar positieve aandacht te geven, kunnen al heel veel doen voor het welzijn en presteren van het team,” aldus Laura.
In Papendal gingen we daarmee aan de slag.
GAS en REM
Als volleybaltrainer is het belangrijk dat je de individuele- en teamkenmerken goed leert kennen. Je kunt dan beter aansluiten op de behoefte van je sporters en je kunt de informatie vanuit je observaties gebruiken bij je tactische keuzes (denk aan: druk zetten of rust creëeren). Novy en Daniëlle lieten de deelnemers de GAS en REM-test doen. Een aantal coaches gaven eerlijk toe, dat zij soms (te erg) uit hun dak kunnen gaan langs de kant. Juist die gedrevenheid is zinvol, maar ‘TE’ werkt averechts, dat zie je ook terug bij spelers:
Te veel gas: boze reactie op de scheidsrechter of teamgenoot, onbesuisd spel of te vroeg blij zijn.
Te veel rem: twijfelen, over-analyse, verstoppen of veilige keuzes maken.
Laura Dijkema stond opvallend vaak aan de ‘Gassers’-kant, maar juist bij ‘ik houd mij aan mijn plan’, aan de kant van de remmers. Laura weet haar felheid en slimheid sterk te combineren. Er is dan balans tussen GAS en REM, daarom is ze zo goed.
Je kunt gassen en remmen trainen, gewoon tijdens de volleybaltraining. Dat vinden de spelers super leuk en ze leren elkaar nog beter kennen, wat helpt voor de verbinding in het team.
Zelfvertrouwen
Flow-trainer Marc liet zien welke betekenis een volleybaltrainer kan hebben op het vertrouwen van zijn of haar spelers. Hij leerde hoe de trainers op een actieve manier ‘prestatiegedragingen onder stress’ zichtbaar te maken. Waarbij sommigen kiezen: ‘Ik zet door’, terwijl anderen opgeven.
Dat is mooi om als team te bespreken. Wat geeft vertrouwen, wat werkt averechts?
Er werd een hoop gelachen en een hoop geleerd.
Communicatie
Volleybal is een snelle sport. Duidelijke communicatie voorkomt twijfel en zorgt dat spelers de juiste beslissingen nemen en weten ‘wie wat doet’. Ook dit kan op een leuke en effectieve manier worden getraind, bijvoorbeeld via de opdrachten (volleybal + mentaal), coaching, prestatiegedrag-observaties en gerichte vragen.
Succesvolle tams communiceren zowel non-verbaal als verbaal effectief en positief:
Non-verbaal: oogcontact en duidelijke signalen.
Verbaal: taakgericht- en positief coachen.
Jacco en Steef gaven de wetenschappelijke onderbouwing en oefenden dat in de praktijk.
Schreeuwen of rustig blijven, hoe motiveer je als coach jouw spelers? Vraag eens na, wat ze daarvan vinden?
Dankjewel Laura Dijkema, de NEVOBO en Team Flow
Het zou toch prachtig zijn, wanneer bij de volleybalverenigingen van morgen, mentaal trainen net zo normaal is, als de fysieke, technisch en tactische training.
Mentale gesprekken gaan makkelijker tijdens een wandeling, dat merkte ik al 26 jaar geleden, toen ik als orthopedagoog in de kinder- en jeugdpsychiatrie werkte. Zelfs midden in de drukte van Rotterdam bracht de buitenlucht vaak direct meer rust. Was een kind heel boos, agressief of verdrietig, dan zei ik: “Kom, we gaan even buiten lopen met mijn hond Myli.”
Buiten ontstonden mooie inzichten en oplossingen.
Samen wandelen zorgde ervoor dat spanning en frustratie afnamen. Onderweg kwam er ruimte voor het echte verhaal en kon een kind vertellen wat er was gebeurd en waarom de emoties zo hoog waren opgelopen. Ik kon luisteren, maar ook meedenken en praktische adviezen geven over hoe het (anders) aan te pakken.
Die ervaring nam ik mee naar de tennisbaan en het voetbalveld, waar spelers ook uit hun dak kunnen gaan na een fout van zichzelf of de scheidsrechter. Ik leer ze daarmee te stoppen, wat direct terug te zien is in plezier en resultaat.
Certificaat Buitenpsychologie
Vorige week ik de opleiding tot Buitenpsycholoog afgerond. Een bijscholing met GZ-psychologen/orthopedagogen die werken vooral werken in de GGZ en niet met topsporters. Toch gaf het mij nieuwe perspectieven, wat betreft het begeleiden van mensen die vastlopen door (faal)angst, frustratie, piekeren, perfectionisme of innerlijke onrust.
Klachten die niet alleen voorkomen in de spreekkamer, maar ook in een high-performance omgeving, waar bij (belangrijke) wedstrijden de druk toeneemt en de verwachtingen vaak torenhoog zijn.
Juist daar kan mentale weerbaarheid het verschil maken tussen vastlopen en optimaal presteren.
Waarom bewegen?
Beweging helpt om het brein gezond en vitaal te houden. Het stimuleert de neuroplasticiteit, oftewel het vermogen van het brein om nieuwe verbindingen aan te leggen en zich aan te passen in nieuwe situaties. Bewegen zorgt voor lichaamsbewustzijn, energie en plezier.
Topsporters houden van bewegen en zijn gewend te leren door ‘te doen’.
Het ervaringsgerichte leren zorgt dat de mentale vaardigheden zoals: doelen stellen, zelfvertrouwen, focus, optimale spanning beter beklijven en de veerkracht versterkt.
Individuele mentale training
In een 1-op-1-training geeft buiten trainen de mogelijkheid om alle zintuigen in te zetten. Dat verhoogde bewustzijn helpt de sporter op te merken wat er gebeurt in zijn lichaam en hoofd en hoe dat gaat als er gepresteerd moet worden. Ademhaling en lichaamsgerichte oefeningen kunnen actief ingezet worden als routine om in de ‘optimale prestatietoestand’ te geraken.
De natuur is in het ‘hier en nu’.
GAS en REM
“Gewoon lopen” zorgt dat de hartslag omlaaggaat en stresshormonen dalen, terwijl de creativiteit omhooggaat. Of om vanuit Flow-taal te spreken, er komt balans tussen GAS (scherpte) en REM (ratio). Dat gassen (versnellen) en remmen (vertragen) is heel goed te leren in de natuur. Bijvoorbeeld het bewustzijn dat kleine stappen kunnen zorgen voor grote verandering. Dit leert de resultaatgerichte sporter geduld te hebben en te blijven geloven in zichzelf.
Uit mijn boek; GAS en REM in de Sport. Mentaal Sterk Coachen.
De veldtraining
Buiten traint Flow al vele jaren, maar we blijven nieuwsgierig naar steeds weer nieuwe kennis en inzichten.
Vooral het mentale aspect van hyrox krijgt minder aandacht. Terwijl presteren in een grote hal met prikkels, afleiding, adrenaline en het twijfelende stemmetje in je hoofd veel vraagt.
“Dit is te zwaar, gaat dit mij wel lukken …? ”
Wanneer je voorbereid bent op deze mentale strijd wordt het makkelijker om je techniek en tempo te behouden.
GAS en REM bij hyrox
Tijdens HYROX gebeurt er mentaal van alles tegelijk. Je hoofd krijgt geen seconde rust. Je ziet andere deelnemers je inhalen, hoort het publiek en de muziek. Je hartslag knalt omhoog en je merkt dat je techniek begint te verslappen. Het gaat pijn doen. Ons brein is van nature geneigd om op al deze prikkels te reageren. Dat is logisch: dit oermechanisme helpt ons om snel te schakelen en te overleven. Bij hyrox kan dit systeem je prestatie verstoren of juist versterken als je het goed inzet.
Flow Mentale Training schreef hier een boek over: ‘GAS en REM in de sport’. De stress die alle prikkels en twijfel over eigen capaciteiten veroorzaakt, kan zorgen dat het lichaam zich gereed maakt te vechten (GAS) of juist deze te ontlopen (REM). Felheid en slimheid heb je beide nodig voor een goed prestatie, maar:
Te veel GAS zorgt voor onbesuisde, ongecontroleerde acties en energieverspilling.
Te veel REM geeft onzekere gedachten, veilige keuzes of de strijd staken.
Focus
We laten ons heel makkelijk afleiden van de taken waar we voor staan, door bijvoorbeeld jezelf te vergelijken met anderen of te veel bezig te zijn met het resultaat.
Focus is het vermogen om je aandacht bewust te richten op wat op wat er echt toedoet. In de sportpsychologie noemen we dat ‘je taak’. Bij hyrox is je focus dan alleen op het zo goed mogelijk uitvoeren van de beweging. Oftewel: de juiste houding, tempo, techniek of ademhaling om het sportieve doel zo efficiënt mogelijk te bereiken.
Vermoeidheid
Vermoeidheid leidt af.
Bij hoge fysieke en mentale belasting neemt de controle over je aandacht af en reageer je sneller op impulsen, waarbij je minder oplet wat je precies moet doen en blessures op de loer liggen. Negatieve gedachten, zoals twijfels of jezelf vergelijken met anderen kunnen ook de overhand nemen. Dit vertraagt juist jouw tempo.
Dit komt doordat het ‘regelsysteem’ van je brein minder goed werkt bij vermoeidheid. Daarom moet je trainen op de juiste balans tussen je GAS en REM, oftewel de optimale prestatietoestand (arousal).
Optimaal presteren in een chaotische omgeving
Een paar handige tips voor balans tussen GAS en REM:
Werk met één focuspunt per onderdeel
Probeer niet alles tegelijk te controleren. Kies vooraf per onderdeel waar je aandacht naartoe gaat. Richt je bijvoorbeeld tijdens de krachtonderdelen op je techniek. Eén duidelijk focuspunt geeft rust en richting.
Gebruik reset-momenten.
De overgangen tussen onderdelen zijn ideale momenten om bewust te resetten. Haal een paar keer diep en bewust adem. Hierdoor herstel je sneller. Stel jezelf een simpele vraag: waar moet mijn aandacht nu naartoe en geef het antwoord in 1 woord? Zo voorkom je dat je blijft hangen in een vorig onderdeel of de frustratie daarvan.
Herken en benoem afleidingen…en door
Afleiding is onvermijdelijk. Het onderdrukken van gedachten werkt vaak averechts — vergelijkbaar met een bal die je onder water probeert te duwen: hij komt altijd terug. Merk afleidingen daarom kort op, zonder oordeel, en breng vervolgens je aandacht bewust terug naar je taak. Niet reageren, maar herpakken.
Bij te veel GAS: Ademen, taakgerichte en positieve zelfspraak.
Bij te veel REM: Tempo verhogen en activerende zelfspraak.
En het belangrijkste: Have fun!
“We hebben fanatieke sporters bij onze club, maar uiteindelijk is de lol samen het leukst.”
– Willy Drummen-Sikma (blauwe shirtje), hyroxliefhebber bij Putti’s Workout. Willy (zij is arts) liep als student samen met Daniëlle (van Flow) haar eerste marathon in Rotterdam.
Bronnen Van der Linden, D., Frese, M., & Meijman, T. F. (2003). Mental fatigue and the control of cognitive processes: Effects on perseveration and planning. Acta Psychologica, 113(1), 45-65. https://doi.org/10.1016/s0001-6918(02)00150-6
Yao, S., Lu, H., Zhang, L., Liu, F., Ma, F., & Chi, A. (2025). Acute Exercise Fatigue Impairs Cognitive Control: Neurophysiological Mechanisms Revealed by ERP and ERSP Analyses. Biology, 14(12), 1688. https://doi.org/10.3390/biology14121688
Met Sport in Perspectief® gaan we voor een gezond mentaal (top)hockeyklimaat, waarin er structureel en bewust aandacht is voor de pedagogische en mentale aspecten van hockey voor het bestuur, de coaches, de spelers en de ouders. Zodat iedereen de kans krijgt zich optimaal te ontwikkelen en plezier en presteren in balans blijft.
De ouders
Gisteravond was de aftrap met meer dan honderd topjeugdouders. Zij maakten kennis met Sport in Perspectief®. We deden een focus-oefening met alle ouders tegelijk, waaruit bleek dat focussen voor sommigen moeilijk is en dat de afleiding altijd op de loer ligt, zoals: gedachten, geluiden, foutje maken, andere ouders.
Eén moeder vertelde dat ze afgeleid werd door de gedachte: “Wat goed dat HC Rotterdam mentaal gaat trainen en werken met een sportpsycholoog.” Dat vond ik dan wel weer een hele mooie afleidende gedachte.
We zijn gestart met de eerste jeugdteams om zo stap voor stap de methodiek uit rollen en te integreren in reeds bestaande leerlijnen, kennis en werkwijze. Hieronder worden de ervaringen met de bouwstenen GAS en REM en Focus toegelicht.
GAS en REM bij MO16-1
Graag willen winnen en fel zijn is zinvol, maar als individu en als team moet je ook strategisch slim zijn. De meiden gingen aan de slag met GAS (actie) en REM (ratio). De spelers deelden wat ze denken en voelen bij wedstrijden en gingen actief op het veld aan de slag met gas geven (actie en emoties) en remmen (denken, controleren) en wat er gebeurt als je uit de bocht vliegt door:
Te veel GAS: overgevoelig, luid, te veel spanning.
Te veel REM: overanalyseren, veilig, vertraagd tempo.
maar vooral wat je eraan kunt doen als team en als individu om te:
Remmen: Rust pakken (ademhalen), plan, taakgerichte zelfspraak- en coaching.
Met balans tussen je GAS en REM, handel je snel en slim. Je opwinden over bijvoorbeeld een scheidsrechter duurt kort en is in proportie, want je bent bezig met goed hockeyen.
Zowel ik als MB1 hebben kennis gemaakt met mentale training, met als thema GAS en REM. Een eerste stap richting mentaal sterker worden en met meer focus, rust en vertrouwen op het veld. De reacties waren enthousiast en het thema was zinvol. Spelers herkenden vooral momenten waarop ze in de GAS-fase zaten. De spelers leerden hoe ze dat kunnen gebruiken en dat remmen soms ook nodig is. Leuk om te zien hoe open het team hierin stond. Ik kijk uit naar het vervolg en om samen te bouwen aan mentaal weerbare en scherp spelende hockeyers!
– Lauren Latumahin, trainer MO16-1
Focus bij JO14-1
Focus (aandacht op dat wat ertoe doet) is best moeilijk zagen we al bij de ouders. Hockeyers wisselen tussen ‘aan’-staan tijdens het spel en ‘uit’-staan tijdens momenten aan de kant. Daarom is het zinvol om focus te trainen:
‘Hoe ga je scherp het veld op?’ Hoe versterk je elkaar?’ ‘Hoe herpak je als het minder gaat?’ ‘Waar kijk je naar?’
De wetenschap naar het veld
We lachen veel, maar er zit een serieus doel achter. Waarbij Flow de sportpsychologische wetenschap naar het veld wil brengen samen met de trainers. Sommige spelers moeten daar aan wennen en daar krijgen ze nu ook de kans voor. Dit wordt makkelijker doordat de trainers zelf regelmatig mentaal gaan trainen, want de trainers spreken de taal van de hockeyers en kennen hun team het beste.
“Ik ben persoonlijk altijd fan van nieuwe prikkels, naast alleen de fysieke en technische inhoud hockey. Ik vind dat aan het mentale aspect nog te weinig aandacht wordt besteed in de jeugd. Tegenwoordig hebben veel Hoofdklasse teams deze ondersteuning wel, maar de jeugd niet. Ik denk dat het goed is om hier dus vroeg mee te beginnen en gedurende het seizoen meer sessies te organiseren. Flow heeft daar een mooie leerlijn voor om dit gedurende het seizoen te ondersteunen. Het onderwerp ‘GAS en REM’ sloot ook perfect aan. Het was leuk om te zien hoe dit vertaald werd op de training en de bewustwording bij de spelers. Het is zelfs goed blijven hangen bij de spelers want het wordt nu nog steeds vaak aangehaald.”
– Niels Waaijer, trainer MO16-1
Wat een mooie club met fijne slimme mensen! Gaaf dat we met Team Flow hier onderdeel vanuit mogen maken!
De natuur is in het ‘hier en nu’.
Uit mijn boek; GAS en REM in de Sport. Mentaal Sterk Coachen.
