In 2021 won Flow Mentale Training met de methode Sport in Perspectief® voor de tweede keer de Nationale Sportinnovator Prijs: ‘Toekomstige sportaanbieders’. Dit sluit prachtig aan bij het thema van de NEVOBO Volleybalcongres: ‘De vereniging van morgen’.
Het team van Flow (met Daniëlle, Marc, Novy, Jacco en Steef) liet samen met topvolleybalster Laura Dijkema ruim 50 bestuurders, trainers en vrijwilligers kennis maken met mentale training. Door middel van praktische oefenvormen hebben de deelnemers ervaren hoe zij de bouwstenen GAS en REM, Zelfvertrouwen en Communicatie zelf kunnen trainen bij hun eigen club.
“Check als volleybaltrainer altijd even 1-op-1 bij de speelsters in: ‘Hoe gaat het echt met je…’.”
– Laura Dijkema, Topvolleybalster
“Kleine acties om elkaar positieve aandacht te geven, kunnen al heel veel doen voor het welzijn en presteren van het team,” aldus Laura.
In Papendal gingen we daarmee aan de slag.
GAS en REM
Als volleybaltrainer is het belangrijk dat je de individuele- en teamkenmerken goed leert kennen. Je kunt dan beter aansluiten op de behoefte van je sporters en je kunt de informatie vanuit je observaties gebruiken bij je tactische keuzes (denk aan: druk zetten of rust creëeren). Novy en Daniëlle lieten de deelnemers de GAS en REM-test doen. Een aantal coaches gaven eerlijk toe, dat zij soms (te erg) uit hun dak kunnen gaan langs de kant. Juist die gedrevenheid is zinvol, maar ‘TE’ werkt averechts, dat zie je ook terug bij spelers:
Te veel gas: boze reactie op de scheidsrechter of teamgenoot, onbesuisd spel of te vroeg blij zijn.
Te veel rem: twijfelen, over-analyse, verstoppen of veilige keuzes maken.
Laura Dijkema stond opvallend vaak aan de ‘Gassers’-kant, maar juist bij ‘ik houd mij aan mijn plan’, aan de kant van de remmers. Laura weet haar felheid en slimheid sterk te combineren. Er is dan balans tussen GAS en REM, daarom is ze zo goed.
Je kunt gassen en remmen trainen, gewoon tijdens de volleybaltraining. Dat vinden de spelers super leuk en ze leren elkaar nog beter kennen, wat helpt voor de verbinding in het team.
Zelfvertrouwen
Flow-trainer Marc liet zien welke betekenis een volleybaltrainer kan hebben op het vertrouwen van zijn of haar spelers. Hij leerde hoe de trainers op een actieve manier ‘prestatiegedragingen onder stress’ zichtbaar te maken. Waarbij sommigen kiezen: ‘Ik zet door’, terwijl anderen opgeven.
Dat is mooi om als team te bespreken. Wat geeft vertrouwen, wat werkt averechts?
Er werd een hoop gelachen en een hoop geleerd.
Communicatie
Volleybal is een snelle sport. Duidelijke communicatie voorkomt twijfel en zorgt dat spelers de juiste beslissingen nemen en weten ‘wie wat doet’. Ook dit kan op een leuke en effectieve manier worden getraind, bijvoorbeeld via de opdrachten (volleybal + mentaal), coaching, prestatiegedrag-observaties en gerichte vragen.
Succesvolle tams communiceren zowel non-verbaal als verbaal effectief en positief:
Non-verbaal: oogcontact en duidelijke signalen.
Verbaal: taakgericht- en positief coachen.
Jacco en Steef gaven de wetenschappelijke onderbouwing en oefenden dat in de praktijk.
Schreeuwen of rustig blijven, hoe motiveer je als coach jouw spelers? Vraag eens na, wat ze daarvan vinden?
Dankjewel Laura Dijkema, de NEVOBO en Team Flow
Het zou toch prachtig zijn, wanneer bij de volleybalverenigingen van morgen, mentaal trainen net zo normaal is, als de fysieke, technisch en tactische training.
Mentale gesprekken gaan makkelijker tijdens een wandeling, dat merkte ik al 26 jaar geleden, toen ik als orthopedagoog in de kinder- en jeugdpsychiatrie werkte. Zelfs midden in de drukte van Rotterdam bracht de buitenlucht vaak direct meer rust. Was een kind heel boos, agressief of verdrietig, dan zei ik: “Kom, we gaan even buiten lopen met mijn hond Myli.”
Buiten ontstonden mooie inzichten en oplossingen.
Samen wandelen zorgde ervoor dat spanning en frustratie afnamen. Onderweg kwam er ruimte voor het echte verhaal en kon een kind vertellen wat er was gebeurd en waarom de emoties zo hoog waren opgelopen. Ik kon luisteren, maar ook meedenken en praktische adviezen geven over hoe het (anders) aan te pakken.
Die ervaring nam ik mee naar de tennisbaan en het voetbalveld, waar spelers ook uit hun dak kunnen gaan na een fout van zichzelf of de scheidsrechter. Ik leer ze daarmee te stoppen, wat direct terug te zien is in plezier en resultaat.
Certificaat Buitenpsychologie
Vorige week ik de opleiding tot Buitenpsycholoog afgerond. Een bijscholing met GZ-psychologen/orthopedagogen die werken vooral werken in de GGZ en niet met topsporters. Toch gaf het mij nieuwe perspectieven, wat betreft het begeleiden van mensen die vastlopen door (faal)angst, frustratie, piekeren, perfectionisme of innerlijke onrust.
Klachten die niet alleen voorkomen in de spreekkamer, maar ook in een high-performance omgeving, waar bij (belangrijke) wedstrijden de druk toeneemt en de verwachtingen vaak torenhoog zijn.
Juist daar kan mentale weerbaarheid het verschil maken tussen vastlopen en optimaal presteren.
Waarom bewegen?
Beweging helpt om het brein gezond en vitaal te houden. Het stimuleert de neuroplasticiteit, oftewel het vermogen van het brein om nieuwe verbindingen aan te leggen en zich aan te passen in nieuwe situaties. Bewegen zorgt voor lichaamsbewustzijn, energie en plezier.
Topsporters houden van bewegen en zijn gewend te leren door ‘te doen’.
Het ervaringsgerichte leren zorgt dat de mentale vaardigheden zoals: doelen stellen, zelfvertrouwen, focus, optimale spanning beter beklijven en de veerkracht versterkt.
Individuele mentale training
In een 1-op-1-training geeft buiten trainen de mogelijkheid om alle zintuigen in te zetten. Dat verhoogde bewustzijn helpt de sporter op te merken wat er gebeurt in zijn lichaam en hoofd en hoe dat gaat als er gepresteerd moet worden. Ademhaling en lichaamsgerichte oefeningen kunnen actief ingezet worden als routine om in de ‘optimale prestatietoestand’ te geraken.
De natuur is in het ‘hier en nu’.
GAS en REM
“Gewoon lopen” zorgt dat de hartslag omlaaggaat en stresshormonen dalen, terwijl de creativiteit omhooggaat. Of om vanuit Flow-taal te spreken, er komt balans tussen GAS (scherpte) en REM (ratio). Dat gassen (versnellen) en remmen (vertragen) is heel goed te leren in de natuur. Bijvoorbeeld het bewustzijn dat kleine stappen kunnen zorgen voor grote verandering. Dit leert de resultaatgerichte sporter geduld te hebben en te blijven geloven in zichzelf.
Uit mijn boek; GAS en REM in de Sport. Mentaal Sterk Coachen.
De veldtraining
Buiten traint Flow al vele jaren, maar we blijven nieuwsgierig naar steeds weer nieuwe kennis en inzichten.
Jutta Leerdam wilde geen interviews geven voor de race. Dat vindt men ongepast. Nu gaat ze het toch doen. Wanneer Jutta ‘in de flow’ wil komen, maakt ze dit een onderdeel van haar voorbereiding in plaats van een verstoring. Een opbouw naar optimaal presteren.
Geweldige televisie
De vrije keuze om niet in de pers te verschijnen lijkt voor Jutta en haar schaatscollega’s haast onmogelijk. Bij het OKT werden schaatsers gefilmd in de lift, op de trap, bij de warming-up en bij de cooling-down, terwijl ze zich omkleden en in hun BH staan. Waar is de zone van privacy die we bij het Songfestival straks wel hebben?
Het is geweldige televisie om naar de emoties van Kjeld Nuis te kijken, als zijn vriendin Joy Beune wint of verliest. Erben Wennemars, die de koele NOS- verslaggever wil blijven, maar wat natuurlijk niet lukt als zijn zoon Joep schaatst. Komende dagen ben ook ik niet voor de buis weg te slaan. Juist die snelkookpan aan emoties maakt topsport prachtig.
Maar er is wel een maar …
Autonomie
Een belangrijke basisbehoefte om je sterk te voelen en goed te presteren is autonomie (Deci en Ryan), een basisonderdeel van Flow Mentale Trainings methode Sport in Perspectief®. Autonome topsporters maken zelfstandig keuzes, bepalen hun eigen weg en durven onafhankelijk van wat de ander ervan vindt te handelen.
Dat is geen egoïsme of arrogantie, want dan gaat die eigen koers ten koste van de ander. Het is juist een vrije geest die helpt voor optimaal presteren.
Mocht er de komende dagen een topsporter even geen zin hebben in een camera. Weet dan dat deze sporter autonoom is of gewoon even ‘een mens’.
De afgelopen twee decennia heb ik prachtige avonturen beleefd en interessante mensen ontmoet. Een reis van groei, verbinding en uitdaging. Het was geen gemakkelijke route, omdat het belang van mentaal welzijn en de rol van de sportpsycholoog vaak wordt onderschat.
Het commentaar van de jury bij het winnen van de Frank Bakker Award:
Daniëlle’s ambities (hoewel zij daar zelf bescheiden over is), gaan verder dan de sportwereld. Met haar team maakt zij zich hard voor een veilig en gezond (top)sportklimaat in Nederland. Gepassioneerd en met grote inzet werkt zij aan dat doel.
Daniëlle is grondlegger van Sport in Perspectief® waar zij haar kennis van de orthopedagogiek combineert met haar kennis over sportpsychologie en zorgt voor mentaal welzijn en prestatieverbetering op (de sporters) en rond het veld (de coaches, de ouders, de bestuurders). Haar innovatieve ideeën werden zowel in 2019 als in 2021 bekroond met de Nationale Sport Innovator Prijs.
Daniëlle betrekt (jonge) sportpsychologen in haar projecten en geeft hen de kans om ervaring op te doen in de praktijk van de sportpsychologie. Haar docentschap bij het Instituut voor Sport- en PrestatiePsychologie (ISPP) ligt in lijn met haar wens om het vakgebied verder te brengen. Met haar (Rotterdamse?) nuchterheid en open instelling weet zij ook de toekomstige begeleiders in de (top)sport te enthousiasmeren.
Sportpsycholoog: ‘Ik ben toch niet gek?’
Toen ik startte als sportpsycholoog was de gedachte dat het wel heel erg met je gesteld moest zijn als je naar een sportpsycholoog ging.
Men dacht dat je op een sofa moest liggen en je hele hebben en houwen moest uitstorten. Topsporters kwamen vaak stiekem, want niemand mocht het weten.
Mijn aanpak was direct toepasbaar in de sport en het gesprek nuchter en met humor. Rotterdamse topsporters wisten daardoor mijn praktijk voor sportpsychologie ‘Flow Mentale Training’ al snel te vinden. Ik leerde de sporters mentale technieken waarmee zij hun denken en emoties effectief in konden zetten. Zo ontstond de GAS en REM-theorie, waarbij ik altijd de connectie maakte met de sport en de trainers. De talentvolle sporters werden hierdoor in korte tijd in hun kracht gezet, wat al snel positief zichtbaar werd in prestaties.
Een tennismoeder belde en vroeg: “Bent u de wonderdokter?”
Foto HV Victoria
Mentale veldtraining
“De fysio is er en zij is er ook.”
Zo introduceerde de Hoofd Jeugdopleiding Marco van Lochem van Excelsior Rotterdam mij. Dit was belangrijk, want hiermee normaliseerde hij mijn aanwezigheid op en rond het voetbalveld. Het was wennen. “Daniëlle je loopt in de weg,” riep een trainer. Al snel draaide dat. De trainers merkten dat zij met vragen over spelers of ouders bij mij terecht konden, bijvoorbeeld over:
Te veel: fouten, druk, onrust, frustratie, verwachting (ouders).
Te weinig: focus, discipline, zelfvertrouwen, plezier.
Met korte gesprekjes konden we (probleem)gedrag snel draaien en dat zagen we terug in prestaties op het veld. Mentale training werd een vast onderdeel van het opleidingsprogramma voor de coaches, de spelers en de ouders. De voetbaltrainers werden steeds beter in het observeren van prestatiegedrag en het verzinnen van mentale oefenvormen.
Zo lieten ze de gassers en remmers tegen elkaar spelen, wat heel grappig was omdat het ene team zeer luidruchtig elkaar aanspoorde en het andere team volkomen stil was. Hierdoor konden we bespreken, dat het handig is om taakgerichte en positieve dingen naar elkaar te roepen, maar dat je ook naar elkaar moet luisteren.
We deden een keer chaosbal waarbij ‘team ramadan’ de beste scores had. Zij hadden met een lege maag goed samengewerkt en daardoor een beter resultaat, dan de spelers met een volle maag met weinig teamspirit.
Foto links <15 Excelsior Rotterdam
Foto rechts Team Rotterdam, World Port Sail
Coaches, sporters en ouders krijgen begrip voor elkaars perspectief.
De methode Sport in Perspectief®
Door het winnen van de Nationale Sportinnovator Prijs 2019 konden we samen met de EUR (Pedagogische Wetenschappen) en de VU (sport- en prestatiepsychologie) de methode wetenschappelijk onderbouwen. We ontwikkelden de ‘train de trainer’ KOP IN Online, waarmee coaches zelfstandig op het veld, de baan of de mat mentaal kunnen trainen. In 2021 wonnen we voor de tweede keer de Prijs voor de methode Sport in Perspectief®, ditmaal voor het versterken van sportaanbieders.
Waar ik eerst roepende in de woestijn leek, kwamen er meer verhalen over ongezonde prestatiedruk binnen topsport. De methode die ik de afgelopen twintig jaar ontwikkeld heb, komt als geroepen. Echter voor een stevige positie van de geaccrediteerde VSPN®-sportpsycholoog moeten nog stappen gemaakt worden.
Het is ondenkbaar dat de sportarts alleen een ervaringsdeskundige is, in plaats van een geschoolde arts. Maar voor de positie van de sportpsycholoog vinden we dit wel heel normaal…
Gelukkig is dit aan het veranderen. Sport in Perspectief® helpt organisaties de kaders en de rol van de experts prestatiegedrag sterk uit te zetten. Dit lukt het best met topsportorganisaties die begrijpen dat impact en duurzaamheid ontstaat, door:
Voorkomen in plaats van genezen: inzet op preventie.
Een gezond mentaal klimaat is ingebed in het DNA van de organisatie.
Het trainen van mentaal welzijn en prestatiegedrag in de driehoek ‘coaches – sporters – ouders’ gebeurt planmatig en structureel.
De leerlijn prestatiegedrag is een doorlopende lijn van talent t/m professional.
Mooie samenwerkingen
De Thorbecke Talentschool Rotterdam is daar een belangrijk voorbeeld van. Sport in Perspectief® is een onderdeel van het onderwijsprogramma TalentSkills. Hier bereiden we de topsportleerlingen voor om te presteren onder druk. Het team wordt opgeleid hier passende begeleiding in te bieden. Nu de methode meer in de organisatie geborgd is, willen we de toepassing breder verspreiden. Zodat iedere leerling mentaal weerbaar is voor school, sport en de maatschappij.
Onder leiding van hun mentor visualiseerde de leerlingen vanmorgen hun examen: de klapdeuren, de gang, de gymzaal, de geluiden, de tafels, de blaadjes die worden uitgedeeld….
Flow heeft mooie nieuwe samenwerkingspartners zoals de Atletiekunie, Talentcentrum Dordt Sport en HC Rotterdam.
Met Rotterdam Topsport gaan we met het Topsportlabel voor ‘veilige en schone’ Rotterdamse topsport, waarbij we mentaal welzijn en prestatiegedrag onder de aandacht brengen bij de talentencentra en topsportorganisaties. Organisaties kunnen zelf nagaan waar zij staan wat betreft een gezond pedagogisch en mentaal klimaat en welke behoeftes zij hebben. Flow kan daar maatwerk voor leveren.
“Is alles gelukt? Nee. Ik ben in valkuilen gestapt, maar dat maakt ook weer sterker.”
Individuele mentale training
Er komen sporters vanuit heel Nederland naar Rotterdam of ze trainen online wanneer ze in het buitenland zitten. Dat zijn professionele sporters van verschillende sporten die goed willen presteren bij de Olympische Spelen, maar ook jonge sporters die trainen bij een BVO of in een Talentencentrum.
“Van nature ben ik best streng voor mezelf. Dat helpt me tot een zekere hoogte, maar te streng zijn haalt me juist van mijn taak af. Met de begeleiding van Daniëlle heb ik tools gekregen om daarmee om te gaan. Dit geef mij houvast bij wedstrijden waardoor ik op spannende momenten snel weer terug in mijn focus kan komen.”
– Niec van Nunen, zeiler
Meer naar de zijlijn
Inmiddels doe ik het niet meer alleen, maar met een slim en enthousiast team. Het doel is dat ik vaker naar de zijlijn ga. Hierdoor krijgen talentvolle sportpsychologen de kans ons beroep naar een nog hoger level te brengen en het gedachtegoed van Sport in Perspectief® te verspreiden in Rotterdam en door heel Nederland.
Iedereen wil toch mentaal gezonde topsport!
Foto links JC1 HC Rotterdam
Foto rechts Talentencentrum Dordt Sport
Mentale en fysieke coaches Ailo Autio en Pauliina Savijoki van het Varala High Performance Centre kwamen samen met Daniëlle Strijbosch en Judith Rouwenhorst van Team NL, de specialisten op het gebied van duale carrière op bezoek bij de Thorbecke Talentschool Rotterdam. Een ontmoeting die voor verbinding en inspiratie zorgde.
De dag begon met een korte inleiding en presentatie van Mirjam Berkhout, Joël Manusama en Daniëlle van der Klein-Driesen (Flow Mentale Training). Daarna leidde Lisanne Voges ons rond op de school en de campus en we eindigden bij de vmbo-locatie waar Selma Andrade vertelde over de school en de leerlingen.
Fins bezoek
Ailo en Pauliina vertellen hoe in Finland school en sport dicht bij elkaar zit. Hoe zij vanuit hun eigen rol vooral naar de sporters toegaan. Ze vertelden over uitdagingen in hun werk met jonge ambitieuze sporters die voor ons herkenbaar zijn, zoals:
Het dagelijks leven:
Kalendermanagement: Het zorgvuldig plannen van training, wedstrijden, schoolwerk, sociale leven.
Communicatie tussen de stakeholders: Ouders, docenten, coaches en begeleiders.
Werkdruk: Fysieke en mentale stress kunnen snel fluctueren.
Het monitoren van mentale gezondheid:
Atletische prestaties en trainingsvolume.
Academisch succes en aanwezigheid op school.
Gezondheid, slaap, voeding en herstel.
Mentaal welzijn en motivatie.
De Thorbecke Talentschool Rotterdam
Mirjam Berkhout de rector van de Thorbecke Talentschool Rotterdam startte haar verhaal over de school, de campus en het belang van een pedagogisch en mentaal gezond klimaat voor de leerlingen. Waarbij alle leerlingen geïnspireerd worden het beste uit zichzelf te halen in topsport/dans en school, maar vooral leren ‘mens’ te zijn. Het team op school is hier enorm belangrijk voor.
“De school biedt een veilige omgeving waar mentaal welzijn en persoonlijke groei centraal staan.”
De teamleider Topsport Joël Manusama en coördinator en highschool voetbaltrainer Richard van Cappellen zijn de drijvende krachten achter TalentSkills. Dit programma is bedoeld voor jonge sporters en podiumkunstenaars met talent en ambitie die al op jonge leeftijd uitblinken. Juist in die middelbare schoolleeftijd waarin ze ook in de pubertijd zitten, komen ze in een sportieve of artistieke stroomversnelling. Het helpt deze leerlingen wanneer zij onderwijs op maat krijgen, passend bij hun duale rooster, met als doel hen te helpen hun diploma te behalen en een succesvolle carrière te hebben in topsport of dans.
“De leerlingen van vandaag, zijn de burgers van morgen, daarom is het belangrijk dat zij de kans krijgen om hun eigen identiteit te ontwikkelen. Dat doen ze op school met gepersonaliseerde en flexibele leertrajecten, terwijl we hun mentale welzijn en prestaties binnen het duale programma nauwlettend wordt gevolgd en ondersteund.”
– Joël Manusama, Teamleider Topsport
De methode Sport in Perspectief®
Daniëlle van der Klein-Driesen werkt als sportpsycholoog/orthopedagoog al sinds 2010 op de Thorbecke Talentschool Rotterdam en is daardoor nauw verbonden met het onderwijs en het team. Sinds 2023 werkt de school op 3 locaties met Sport in Perspectief®.
Sport in Perspectief® helpt de school een gezond pedagogisch en mentaal klimaat te realiseren, waarbij er structurele aandacht is voor mentaal welzijn en prestatiegedrag. De methode is een vast onderdeel van het educatieve programma, waarbij de leerlijn prestatiegedrag van Sport in Perspectief® de didactische kaders biedt vanuit 10 mentale bouwstenen. Zo worden de topsport-studiebegeleiders opgeleid middels actieve workshops, supervisie en het trainingsprogramma KOP IN Online.
Hierdoor leren de studiebegeleiders mentale 1-op-1-gesprekken te voeren. Dit helpt hen de juiste vragen te stellen en passende feedback te geven. Mentale belemmeringen worden hierdoor vroegtijdig gesignaleerd en voorkomen. Daarnaast leren de studiebegeleiders om samen (en zonder!) Flow topsportlessen mentaal te geven. In de onderbouw maken de leerlingen kennis met de mentale training en in de bovenbouw hebben zij alle bouwstenen passend bij hun ontwikkelingsniveau doorlopen.
Zo is er aandacht voor GAS en REM, doelen stellen, focus en zelfvertrouwen in de sportles, maar ook in de mentor-les of in de les aardrijkskunde of economie. Dit geeft de leerlingen de kans vaardigheden in te slijpen die hen helpen het beste uit zichzelf te halen bij een toets, een examen, wedstrijd of dansvoorstelling.
Hieronder 2 voorbeelden van de Flow-topsportles samen met de studiebegeleiders Selma Andrade en Dylan Houtman op de nieuwe locatie van het vmbo. Er wordt gelachen, soms harde strijd gevoerd, ademhaling en visualiseren wordt in de klas getraind, met als doel dat de leerlingen hun (prestatie)gedrag (ook onder druk!) leren reflecteren en reguleren.
Rondje school en de campus
Lisanne Voges is projectcoördinator op de Feyenoord Academy en voor TTP maatwerk en onderwijsbegeleiding. Lisanne gaf ons een rondleiding door de school en op de campus. Ze deed dat in vloeiend engels (ze is docent Engels), maar zij is ook inmiddels expert in wiskunde, natuurkunde en alle andere schoolvakken…
Lisanne zegt altijd dat zij een hekel heeft aan voetbal, maar ze is heel populair bij de Feyenoorders, juist omdat zij er altijd voor hen is. Net als haar collega’s helpt ze de leerlingen met de stof begrijpelijk te maken. Als er lessen gemist worden door sporttoernooien, dan helpt zij met het overzien wat er nodig is en ze geeft handvatten, zodat de leerlingen zelfstandig door kunnen gaan met de lesstof.
“Wij zijn een luisterend oor, niet alleen voor sport, maar juist voor alles er omheen.”
– Lisanne Voges
De leerlingen hieronder (foto rechts) vertelden spontaan Ailo en Pauliina wat hun mooie dromen zijn in sport en dans en hoe ze daar willen komen.
Het was een mooie dag vol gedeelde ervaringen. Wij nemen alvast Finse les, want we willen natuurlijk graag zelf ook een kijkje nemen in het Varala High Performance Trainings Centre!!!
“Wij zijn onwijs trots om de samenwerking met de Thorbecke Talentschool Rotterdam en zien de meerwaarde voor de ontwikkeling van onze sporter in de praktijk terug.”
– Judith Rouwenhorst, Duale carrière begeleider en Topsport leefstijl coach Team NL
De natuur is in het ‘hier en nu’.
Uit mijn boek; GAS en REM in de Sport. Mentaal Sterk Coachen.
